W języku potocznym zamiast określeń ogólnych kategorii programów często używa się nazw konkretnych produktów, np. „Word” zamiast „edytor tekstu” czy „Excel” zamiast „arkusz kalkulacyjny”.
W naszej ankiecie, przeprowadzonej między lutym a marcem 2025 roku wśród uczniów szkół średnich, 53% respondentów preferowało otwarte oprogramowanie nad własnościowe, 20% odwrotnie, a reszta nie opowiedziała się wprost za żadnym z nich. Komentując ankietę, jeden z użytkowników serwisu Hejto zauważył, że „bardzo ciężko jest wyjść z tak zaawansowanych narzędzi…”. Powołał się przy tym na przykład Rosji, gdzie mimo sankcji system operacyjny Windows jest nadal używany, choć bez kluczy czy wsparcia technicznego.
Aż 87% respondentów stwierdziło, że korzystałoby z otwartego oprogramowania, gdyby uczono ich tego w szkole. Żaden z ankietowanych nie dowiedział się niczego o otwartym oprogramowaniu na lekcjach.
Kolejny sondaż (o którym pisaliśmy w artykule na temat Digital Sovereignty Index), tym razem skierowany do wszystkich niezależnie od wieku, pozwolił nam na zebranie odpowiedzi od nieco większej grupy, bo od 76 osób. Ankiety były publikowane w sieci Mastodon, serwisie Hejto oraz na Twitterze.
48 osób (ok. 63% ankietowanych) poparło zwiększenie suwerenności cyfrowej, zaś tylko 5 osób (ok. 7% ankietowanych) zagłosowało za utrzymaniem współpracy z amerykańskimi gigantami.
Odnosząc te dane do lokalnego kontekstu Warszawy, można postawić pytanie: dlaczego samorządy bronią się przed zmianami?
Eduwarszawa nie jest pierwszym projektem teleinformatycznym opartym o komercyjne rozwiązania Microsoftu, gdyż posługiwania się nimi uczono w Polsce na szeroką skalę na długo przed wdrożeniem Eduwarszawy, również poza granicami miasta stołecznego.
Jednak informacje zebrane przez redakcję „Kontrabandy” pozwalają stwierdzić, że stanowi on wyjątkowo jaskrawy przykład uzależnienia od usług jednego dostawcy.
Czym jest Eduwarszawa?
Założenia Eduwarszawy są proste: uczeń otrzymuje bezpłatny dostęp do pakietu aplikacji Microsoft 365 — czyli m.in. Microsoft Office oraz Microsoft Teams. Otrzymuje też dostęp do edukacyjnej wersji Minecrafta.
Zgodnie z tym, co można przeczytać na stronie warszawskiego urzędu, Eduwarszawa „stanowi kluczowy element transformacji cyfrowej warszawskiej oświaty”.
Projekt spotkał się z krytyką. Michał „rysiek” Woźniak, haker i były członek Rady ds. Cyfryzacji, w marcu 2025 roku w rozmowie z „Kontrabandą” określił Eduwarszawę jako „kolejny projekt marnujący środki publiczne na szkolenie uczniów i uczennic w obsłudze produktów konkretnej firmy”.
Z uwagi na brak wystarczających dowodów nie jesteśmy w stanie określić, czy na początku pandemii warszawskie szkoły korzystały z własnych rozwiązań technologicznych.
Według dyrektorki jednego z liceów na warszawskim Targówku centralizacja nasiliła się po 2021 roku.
Jednak gdy spytaliśmy o plany na przyszłość tej konkretnej szkoły, jej kierowniczka odmówiła dalszego komentarza, tłumacząc, że „nie jest rzeczniczką prasową i w tej kwestii powinniśmy się kierować do urzędu miasta stołecznego”.
Próby kontaktu z urzędem stołecznym
Korzystając z adresu e-mail obsługiwanego przez infolinię 19115, wysłaliśmy naszą prośbę o zorganizowanie wywiadu lub udzielenie odpowiedzi na wskazane pytania przez osobę wyznaczoną do tego przez władze miejskie. W odpowiedzi otrzymaliśmy dane kontaktowe do rzecznika prasowego urzędu m.st. Warszawy.
Ten jednak, mimo dwukrotnej próby kontaktu poprzez e-mail, nie odpowiadał na nasze zapytania — uniemożliwiając nam uzyskanie jakichkolwiek wyjaśnień.
Rozwiń listę pytań przesłanych do rzecznika prasowego
- Jakie koszty poniesiono przy wdrażaniu systemów Microsoftu w warszawskich szkołach na łamach projektu Eduwarszawa?
- Jaki podmiot był odpowiedzialny za wdrożenie systemów Microsoftu?
- Czy istnieje możliwość otrzymania skanów umów podpisanych z podmiotami, z którymi miasto stołeczne Warszawa podpisało umowę (z wyłączeniem obowiązujących na dzień przesłania zapytania tajemnic państwowych, przedsiębiorcy itp.)?
- Czy szkoły na terenie Warszawy są zobowiązane do wdrożenia oprogramowania proponowanego w ramach Eduwarszawy?
- Dlaczego do celów zawodowych w warszawskim ratuszu wykorzystywany jest np. Nextcloud, będący otwartym oprogramowaniem, a uczniom i uczennicom z Warszawy proponuje się komercyjne rozwiązania spod szyldu Microsoftu?
14 sierpnia 2025 roku ponownie wysłaliśmy do stołecznego urzędu miejskiego podobnie sformułowane zapytanie w trybie wniosku o dostęp do informacji publicznej – tym razem na inny adres kontaktowy.
Rozwiń listę zagadnień wnioskowanych informacji oraz odpowiedzi na pytania
Poprosiliśmy o następujące informacje:
- skany elektroniczne umów zawieranych z Microsoftem, z wyłączeniem wszelkich tajemnic państwowych, przedsiębiorczych itd.;
- zestawienie kosztów prowadzenia systemu Eduwarszawa w ujęciu rocznym od 2021 roku.
Poprosiliśmy również o odpowiedzi na poniższe pytania (zachowaliśmy oryginalną pisownię z uwagi na to, że pytania zadawał autor tekstu):
- Czy miasto stołeczne Warszawa rzeczywiście prowadzi instancję oprogramowania Nextcloud, którą udało mi się odnaleźć pod adresem pliki.um.warszawa.pl?
- Jeżeli tak, jakie koszty są ponoszone przez UM Warszawy w związku z powyższym?
- Czy w szkołach na terenie miasta Warszawy planowane jest wdrożenie przynajmniej częściowo nauczania w oparciu o otwarte oprogramowanie z uwagi na zachowanie balansu między tym, co jest wykorzystywane w urzędzie miasta, a to, co jest wykorzystywane do nauczania szkolnego?
Urząd nie odpowiedział w terminie; po ponagleniu wysłanym przez ePUAP wyjaśniono, że e-mail został zakwalifikowany jako spam i nie przekazano go do komórek merytorycznych.
Choć planowaliśmy złożenie skargi na bezczynność organu, po otrzymaniu odpowiedzi ze strony urzędu m.st. Warszawy przynajmniej w tamtym momencie wstrzymaliśmy się z taką decyzją — i to pomimo że orzecznictwo w tej sytuacji przemawiało na naszą korzyść.
W odpowiedzi na inne zapytanie o informację publiczną z października 2025 roku rzecznik urzędu stołecznego odpowiedział, że „urząd nie prowadzi nadzoru pedagogicznego”, oraz że „jakiekolwiek działania związane z Eduwarszawą nie ograniczają prawa nauczyciela do wyboru narzędzi dydaktycznych”.
Wcześniejsze próby wdrożenia otwartego oprogramowania w szkołach
Przenieśmy się na chwilę do innej, bliżej nieznanej gminy, gdzie zatrudniony w miejscowym urzędzie informatyk zdecydował się wdrożyć w szkolnych pracowniach komputerowych system operacyjny Linux oraz pakiet aplikacji stanowiących alternatywę dla oprogramowania technologicznych konglomeratów.
W liście nadesłanym do redakcji serwisu LinuxPortal.pl napisał, że jedną z pracowni składającą się z 16 stanowisk wyposażył w najnowszą na tamten moment wersję systemu Linux Mint oraz pakiet aplikacji biurowych i edukacyjnych, a także odpowiednią przeglądarkę internetową. Całą pracownię, jak stwierdził, udało mu się wyposażyć za kwotę 1900 PLN.
— W owym okresie za zakup samego oprogramowania Microsoftu tzn. system operacyjny, pakiet biurowy [oraz] do tego koszty licencji programu antywirusowego na dany okres [wynosiły około] 1600 PLN na jedno stanowisko — napisał w liście.
Jednak wkrótce potem został oskarżony przez wójta swojej gminy o chęć pozyskania korzyści materialnej.
— Zostałem poniżony i oczerniony tylko dlatego, że pani dyrektor jednej ze szkół stwierdziła, cyt.: „to g… nie system”, i zażądała kwoty ok. 17 tys. [PLN] z budżetu na wymianę [używanego] oprogramowania na płatne — stwierdził.
— Jestem urzędnikiem i szanuję publiczne pieniądze. Zawsze powtarzam: tam gdzie możemy, używajmy [otwartego oprogramowania] w szczególności w administracji rządowej i szkolnictwie — kontynuuje.
Zgodnie z treścią nadesłanego listu dzieci „nie zastanawiają się jaki mają system – one siadają i «działają»”, oraz „obsługują [Linuxa] intuicyjnie i naturalnie”.
W liście nie wymieniono nazwy gminy, w której powyższa sytuacja miała miejsce, dlatego nie było możliwe uzyskanie komentarza od jej przedstawicieli. Warto także zaznaczyć, że opisane zajście miało miejsce w 2015 roku.
Nextcloud w warszawskim urzędzie
Powróćmy do Warszawy.
Warszawski ratusz, równolegle do udostępniania uczniom usług firmy Microsoft w ramach programu Eduwarszawa, korzystał z rozwiązań opartych na otwartym oprogramowaniu.
Przykładem była instancja systemu Nextcloud, dostępna swego czasu pod adresem pliki.um.warszawa.pl, o której istnieniu dowiedzieliśmy się dzięki przesłanemu przez jednego z urzędników linkowi do archiwum danych o wykorzystaniu sprzętu komputerowego.
Nextcloud to otwarte oprogramowanie umożliwiające uruchomienie własnego dysku chmurowego z podstawowym pakietem biurowym, który można rozszerzać o dodatkowe aplikacje tworzone przez społeczność.
Rekordy DNS obsługujące urzędową instancję Nextclouda wskazywały na serwerownię firmy Atman, która z kolei jest polskim dostawcą rozwiązań chmurowych.
Jednak w trakcie pisania tego reportażu (wrzesień 2025) zauważyliśmy, że Nextcloud urzędu miasta przestał działać. 10 września 2025 roku otrzymaliśmy potwierdzenie, że Nextcloud utrzymywany przez urząd m.st. Warszawy został wyłączony tydzień wcześniej.
Pytana o zestawienie kosztów związanych z prowadzeniem tej instancji Nextclouda, instytucja odpowiedziała, że „nie ponosiła jakichkolwiek kosztów”.
Prawnik współpracujący z fundacją „Internet. Czas działać!” wskazał, że sytuacja, w której prowadzenie instancji Nextclouda nie generuje żadnych kosztów, jest nietypowa – sugerując, że organ „mógł podać nieprawdziwą informację”.
Ekspert powołał się na wyrok krakowskiego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego o sygnaturze II SAB/Kr 243/19, w którym sąd uznał, że samo tłumaczenie się tajemnicą przedsiębiorcy jest nieskuteczne do odmówienia udzielenia informacji publicznej, ponieważ należałoby przedstawić jednoznaczne dowody, że ujawnienie informacji mogłoby narazić danego przedsiębiorcę na straty.
Choć nie jest to bezpośrednio związane z pracami nad tym artykułem, zdecydowaliśmy się mimo wszystko poprosić o ponowną analizę przekazanej nam informacji o kosztach poniesionych przez stołeczny urząd miejski.
Urząd pozostał przy tym samym stanowisku.
Umowy z Microsoftem oraz dotychczasowe koszty Eduwarszawy
W połowie października 2025 roku dotarły do nas skany elektroniczne umów podpisanych przez przedstawicieli stołecznego urzędu miejskiego z Microsoftem.
Otrzymaliśmy także tabelę kosztów związanych z utrzymywaniem systemu Eduwarszawa.
| Rok | Kwota w złotówkach |
|---|---|
| 2020 | 4.825.635,63 PLN |
| 2021 | 4.137.642,45 PLN |
| 2022 | 4.720.626,75 PLN |
| 2023 | 6.892.108,85 PLN |
| 2024 | 6.490.773,44 PLN |
| 2025 (niepełna kwota, na czas pisania artykułu) | 5.690.792,15 PLN |
| Łączna kwota | 32.757.579,27 PLN |
Zgodnie ze skanem umowy z Microsoftem z dnia 30 grudnia 2022 roku, firma odsprzedająca licencje na oprogramowanie giganta z Redmond (T-Systems) miała dostarczyć licencje dla 25.000 stanowisk komputerowych dla pracowników oraz drugie 25.000 licencji uczniowskich — w sumie 50.000 stanowisk komputerowych w szkołach miało być objętych licencjami programowymi.
Otrzymaliśmy jednak potwierdzenie z urzędu, że Eduwarszawa posiada 28.200 wykupionych licencji – czyli więcej, niż zakładano.
Biorąc pod uwagę kwotę z prawie sześcioletniego okresu, do dnia dzisiejszego średnio za wyposażenie jednego stanowiska Warszawa musiała zapłacić około 581 PLN – niezależnie od tego, czy było ono objęte płatną, czy bezpłatną licencją.
Warto jednak nadmienić, że według urzędu stołecznego w koszta „nie wlicza się licencji za stanowiska uczniowskie”.
Porównując to z tabelą opłat, którą Microsoft podaje do wiadomości publicznej w kontekście ich pakietu biurowego, uśredniona kwota jest nieco niższa w porównaniu do ceny zakupu pakietu Microsoft Office Home 2024, gdzie na czas pisania artykułu jednorazowa opłata licencyjna wynosiła 639,99 PLN.
Zdecydowaliśmy się zadać dodatkowe pytania urzędowi m.st. Warszawy. Jedno z nich dotyczyło kosztu licencji na pakiet Microsoft Office na jedno stanowisko — co mogłoby nam pomóc w miarę rzetelnie ustalić faktyczne koszty ponoszone przez miasto.
Według urzędu jedna licencja kosztowała ok. 2,85 EUR (ok. 12 PLN) miesięcznie. Ponieważ umowa obejmowała 36 miesięcy, całkowity koszt wyniósł ok. 102,60 EUR (ok. 435 PLN), co również praktycznie się pokrywa z ofertą Microsoftu. W ten sposób udało się nam ustalić, że Warszawa podpisała umowę na plan A3 – co znalazło również potwierdzenie w odpowiedzi urzędu.
Urząd miasta poinformował nas też, że nagły wzrost kosztów za wykorzystywanie usług Microsoftu w latach 2023 i 2024 był związany z „wysokim kursem euro, zwiększoną liczbą licencji, utylizacją kredytów Azure” oraz „dynamiką rozwoju”, która „poskutkowała zwiększonym zużyciem godzin wsparcia”.
Informacje dotyczące trybu wdrażania
W październiku 2025 roku zwróciliśmy się z zapytaniem, czy w związku z programem Eduwarszawa organizowane były jakiekolwiek przetargi. Urząd stołeczny poinformował nas, że nie miało to w ogóle miejsca.
W dalszej korespondencji zapytaliśmy, w jakim trybie została przeprowadzona oferta publiczna związana z Eduwarszawą. W odpowiedzi wskazano, że została ona zrealizowana w trybie „przetargu nieograniczonego”.
Jeden z prawników z Sieci Obywatelskiej Watchdog Polska stwierdził, że „niewątpliwie dysponujemy dwiema odpowiedziami, których treść pozostaje ze sobą w sprzeczności”.
W celu wyjaśnienia nieścisłości zwróciliśmy się do dyrekcji Biura Edukacji urzędu m.st. Warszawy z prośbą o zajęcie stanowiska. Biuro Edukacji odpowiedziało nam, że zapytania dotyczyły najpierw wdrażania systemu (na które przetargów nie organizowano), a później trybu zamówień (którym okazał się być przetarg nieograniczony).
W toku dalszej korespondencji biuro wyjaśniło, że wcześniejsze odpowiedzi dotyczyły różnych aspektów realizacji programu.
Jak wskazano, na etapie wdrażania systemu Eduwarszawa — rozumianego jako uruchomienie oprogramowania — nie prowadzono odrębnych przetargów. Jednocześnie miasto korzystało i nadal korzysta z usług wsparcia technicznego oraz utrzymania środowiska Microsoft, które były przedmiotem postępowań przetargowych.
Z przekazanych nam informacji wynika, że w latach 2020–2025 usługi te świadczyły głównie firmy T-Systems oraz Integrity Partners, wyłonione w przetargach prowadzonych wspólnie przez Biuro Informatyki i Biuro Edukacji.
Zgodność z RODO
Jako iż w przypadku Eduwarszawy dochodzi do przetwarzania danych osobowych na dość dużą skalę przez zewnętrzną firmę (z siedzibą poza Unią Europejską), postanowiliśmy poprosić o komentarz Urząd Ochrony Danych Osobowych. Nie doczekaliśmy się jednak odpowiedzi.
Można odwołać się tu do innego przykładu, tym razem z zagranicy, czyli do wyroku austriackiego odpowiednika UODO (DSB), który stwierdził, że przesuwanie odpowiedzialności związanej z przestrzeganiem RODO przez Microsoft na lokalne szkoły jest niezgodne z prawem.
— Szkoły, które odpowiadały na te zapytania, nie były w stanie przekazać pełnych informacji przechowywanych w usługach Microsoftu, bo nie miały one po prostu do nich dostępu — piszą reprezentanci grupy noyb.eu.
Microsoft został oskarżony o śledzenie uczniów poprzez informacje zawarte w plikach cookies — co zostało potwierdzone przez DSB.
Austriacki organ nadzorczy nakazał Microsoftowi:
- wyjaśnienie, czy dane pozyskane od uczniów austriackich szkół korzystających z usług chmurowych Microsoftu zostały przesłane do serwisu LinkedIn, a także do innych podmiotów — choćby do OpenAI, czy Xandr, firmy zajmującej się zbieraniem danych na temat użytkowników internetu;
- udostępnienie osobom, na temat których Microsoft przechowuje dane, ich pełnej listy;
- usunięcie tych danych, które okazały się być niepotrzebne do świadczenia usług chmurowych — czyli wyżej wspomnianych plików cookies wykorzystywanych do śledzenia użytkowników.
Słowa końcowe
Polski oddział Microsoftu nie udzielił komentarza na żadne z zadanych przez nas pytań.
Rozwiń listę pytań zadanych przedstawicielom polskiego oddziału Microsoftu (zachowaliśmy oryginalną pisownię z uwagi na to, że pytania zadawał autor tekstu)
- W trakcie prac nad tekstem dowiedziałem się, że w ramach Eduwarszawy zostało wykupionych ok. 28.200 licencji, jednak w skanie elektronicznym umowy zaznaczono 25.000 licencji dla pracowników oświaty i drugie tyle dla uczniów warszawskich szkół. Czy po stronie polskiego oddziału Microsoftu kierownictwo potwierdza wersję zdarzeń przedstawioną przez urząd miasta?
- Czy licencje dostępowe do pakietu Microsoft 365 dla uczniów są rzeczywiście oferowane bezpłatnie?
- W trakcie szacowania kosztów ustaliłem, że średnio jedna licencja kosztowała Warszawę ok. 655,15 PLN (co jest zbliżone do jednorazowej opłaty za pakiet Microsoft Office Home 2024, który kosztuje ok. 639,99 PLN), jednak urząd miasta twierdzi, że każdą licencję (w planie A3) nabył w kwocie 2,85 EUR miesięcznie, opłaconą z góry za 36 miesięcy – co daje 102,60 EUR, lub ok. 434,70 PLN za każdą licencję. Co wpływa na rzeczywisty koszt poszczególnej licencji? Jakie Microsoft posiada wyliczenia, które pozwalają to ustalić możliwie najrzetelniej?
- Jakie środki techniczne posiada Microsoft, żeby zapewnić zgodność z obowiązującym na terenie Unii Europejskiej RODO, w szczególności, że przeciwko austriackiemu oddziałowi Microsoftu została złożona skarga zarzucająca śledzenie uczniów austriackich szkół do tamtejszego DSB, oraz że Microsoft, jako firma z siedzibą w Stanach Zjednoczonych, podlega pod CLOUD Act?
- Czy Microsoft publikuje listę projektów edukacyjnych realizowanych w Polsce ze środków publicznych? Jeżeli nie, to czy planowana jest publikacja takiego zestawienia?
- Jak Microsoft zapewnia przejrzystość kosztów licencyjnych i unika sytuacji, w której szkoły publiczne uzależniają się od komercyjnych rozwiązań, do których należą właśnie produkty Microsoftu?
- Czy planowane są programy umożliwiające instytucjom edukacyjnym przejście na alternatywne oprogramowanie w przyszłości, jeżeli będą chciały zmienić dostawcę?
- Jak Microsoft definiuje swoją misję w kontekście cyfryzacji polskiej edukacji – czy celem jest przede wszystkim wdrażanie rozwiązań technologicznych Microsoftu, czy rzeczywiście budowanie niezależnych kompetencji cyfrowych uczniów?
Z zebranych dokumentów i odpowiedzi urzędu miejskiego wynika, że edukacja w warszawskich szkołach nadal korzysta z komercyjnych narzędzi zarządzanych przez amerykańską korporację.
Dane te pokazują, że warszawskie placówki edukacyjne wciąż funkcjonują w środowisku opartym na narzędziach zewnętrznych dostawców, co ma wpływ zarówno na koszty utrzymania oprogramowania, jak i na strukturę wykorzystywanych rozwiązań cyfrowych.
Podziękowania
Autor tekstu chciałby podziękować ekipie prawniczej z Sieci Obywatelskiej Watchdog Polska za bezinteresowną pomoc prawną w dziedzinie dostępu do informacji publicznej na etapie tworzenia tekstu.
Źródła
Zdjęcie tytułowe zostało zrobione przez użytkownika o pseudonimie Sobieski2 i jest ono dostępne na Wikimedia Commons na licencji CC BY-SA 4.0 International. Treść artykułu powstała na podstawie własnych źródeł tekstowych i/lub audiowizualnych, z wyjątkiem sekcji „Wcześniejsze próby wdrożenia otwartego oprogramowania w szkołach”, gdzie użyto następujących źródeł:
- List od czytelnika, informatyka w jednym z urzędów gmin, który wdrożył Linux Mint w pracowniach komputerowych, opublikowany w serwisie linuxportal.pl w dniu 19.08.2015
Dodaj komentarz