# Rozdział 4: organizacja wywiadów Wywiady są regularnie stosowane przez większe redakcje, żeby pozyskać informacje od konkretnej osoby lub przedstawiciela opisywanego podmiotu. Można je organizować na żywo w wyznaczonym przez jakąkolwiek stronę wywiadu miejscu, lub w przypadku braku możliwości dojazdu, zdalnie za pomocą przeznaczonego do tego oprogramowania. ## 4.1. Podstawy W „Kontrabandzie” do celu organizacji wywiadu przez Internet stosowane jest wyłącznie oprogramowanie otwartoźródłowe – np. Jitsi Meet, BigBlueButton, Mumble czy inne, niewymagające rejestracji konta (ale umożliwiające zabezpieczenie wirtualnego pokoju hasłem). Jako zdjęcie tytułowe w takich sytuacjach można wykorzystać: - headshot (zdjęcie twarzy), tylko za zgodą rozmówcy – należy się wcześniej upewnić, czy została ona udzielona. - zrzut ekranu lub zdjęcie opisujące sztandarowy projekt rozmówcy. Jeżeli zawiera ono headshot rozmówcy – patrz niżej; - domyślne zdjęcie z logotypem „Kontrabandy” w przypadku braku dwóch powyższych. **UWAGA! Jeżeli jest to headshot:** - osoby zajmującej prominentne stanowisko polityczne lub pełniącej służbę publiczną jako funkcjonariusz publiczny — zgoda nie jest wymagana, o ile wizerunek został utrwalony w związku z pełnieniem tej funkcji oraz osoba ta jest powszechnie znana (art. 81 ust. 2 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). W przypadku wątpliwości co do któregokolwiek z tych warunków, należy uzyskać zgodę; - osoby niepełnoletniej — należy w miarę możliwości unikać jego wykorzystania, ponieważ osoba niepełnoletnia ma ograniczoną zdolność prawną i de iure za nią odpowiadają jej opiekunowie prawni (chyba że opiekunowie prawni wyrażą zgodę na ujawnienie wizerunku swojego dziecka oraz gdy wcześniej wspomniana osoba niepełnoletnia świadomie wyrazi zgodę). Choć warto zapisać sobie kilka pytań startowych przed wywiadem, tak wciąż zadawane w trakcie trwania wywiadu pytania nie powinny brzmieć na takie, które są za każdym razem oderwane od kontekstu – osoba zadająca pytania musi na bieżąco dostosowywać się do tego, co mówi rozmówca. Innymi słowy, jeżeli prowadzący wywiad chce zmienić temat, w miarę możliwości powinien robić to stopniowo, żeby nie „zaskoczyć” nagle swojego rozmówcy pytaniem z innej dziedziny. ## 4.2. Rodzaje pytań zadawanych w wywiadzie Charakter, jaki mają zadawane pytania, z reguły nie gra większej roli. Każde dobrze zadane pytanie może przyczynić się do uzyskania kluczowych odpowiedzi, a w konsekwencji może ujawnić coś, czego nie będzie można odnaleźć w np. notatkach prasowych. Zazwyczaj wyróżnia się dwa rodzaje pytań – otwarte oraz zamknięte. Pytania otwarte pozwalają rozmówcy rozwinąć swoją wypowiedź, z kolei pytania zamknięte to takie, gdzie odpowiedzi można streścić do trywialnego „tak” lub „nie”. ## 4.3. Zasady prowadzenia wywiadów ### 4.3.1. Jak należy odnosić się do gościa **Nieważne, z kim dziennikarz/-ka „Kontrabandy” będzie prowadził(a) wywiad, obowiązkiem przedstawiciela/-ki „Kontrabandy” jest zachowanie szacunku wobec rozmówcy, niezależnie od tego, czy jest przychylny poglądom przepytującego/-ej, czy też nie. Konstruktywna krytyka działań rozmówcy jest dozwolona, ale ataki osobiste już nie.** W języku polskim, w przeciwieństwie do np. języka angielskiego, rozróżnia się prominentność (oraz relacje z osobą prowadzącą wywiad) adresatów pytań. W przypadku osób, które są dla nas obce (lub np. zajmują wysokie stanowiska polityczne), zawsze zwracamy się formalnie (poprzez „pan/pani” + odpowiedni tytuł, jeżeli rozmówca go posiada). W innych przypadkach można stosować zwroty nieformalne (aczkolwiek należy się przed rozmową upewnić, czy rozmówca wyraża zgodę na stosowanie wobec niego zwrotów nieformalnych). ### 4.3.2. Zasady bezpieczeństwa W żadnym wypadku nie wolno przeprowadzać dłuższych wywiadów, gdy nie ma się pewności, czy środowisko, w którym ma zostać taki przeprowadzony, jest — i będzie przynajmniej przez cały czas jego trwania — bezpieczne. Prowadzony już wywiad może zostać przerwany w przypadku, gdy dojdzie do sytuacji zagrażającej bezpieczeństwu zarówno gościa, jak i dziennikarzowi prowadzącemu wywiad. Materiały audiowizualne z takich wywiadów nie powinny być wykorzystywane w obiegu publicznym, chyba że zachodzi ważna przesłanka uzasadniająca publikację takich materiałów. Decyzję o publikacji w takich sytuacjach podejmuje redaktor naczelny lub wyznaczony przez niego redaktor prowadzący. Decyzja ta jest dokumentowana pisemnie wraz z uzasadnieniem przed publikacją materiału. ### 4.3.3. Wywiady z osobami poniżej wieku pełnoletności (18 lat) Wywiady z dziećmi czy nastolatkami mogą także posłużyć za w miarę wiarygodne źródło informacji, ale przy przeprowadzaniu rozmowy z takimi osobami należy wziąć pod uwagę między innymi to, że w szczególności dzieci przed osiągnięciem wieku typowo uznawanego za nastoletni mogą wyolbrzymiać swoje odpowiedzi na zadawane im pytania. #### 4.3.3.1. Co należy robić niezależnie od wieku rozmówcy Dziennikarze/-ki przeprowadzający/-ce wywiady z takimi osobami powinni/-ny: - starać się zadawać możliwie najprostsze pytania, żeby te były zrozumiałe dla jego adresata; - zapewnić przyjazną atmosferę rozmowy, żeby rozmówca poniżej 18. roku życia czuł się komfortowo i mógł swobodnie wyrażać swoje myśli; - zachować cierpliwość i wykazać empatię wobec swojego niepełnoletniego rozmówcy, w szczególności w przypadkach, gdy dziecko/nastolatek zacznie się stresować. **W takich sytuacjach wymagane jest też zabezpieczenie zgody od samego przepytywanego, jak i opiekuna prawnego.** Gdy przynajmniej jedna z tych osób nie wyrazi zgody na nagrywanie, należy zaprzestać dalszego nagrywania poprzez fizyczne wyłączenie kamer i innych urządzeń rejestrujących. Wyjątkiem od tej zasady jest sytuacja, gdy dalsze nagrywanie jest uzasadnione dostarczeniem materiału źródłowego do dochowania rzetelności oraz interesu społecznego w opracowywanym materiale. Zastosowanie tego wyjątku wobec osoby niepełnoletniej wymaga łącznego spełnienia **wszystkich** poniższych warunków: - interes społeczny jest konkretny i możliwy do uzasadnienia pisemnego — samo przekonanie dziennikarza/-ki o wadze tematu nie jest wystarczające; - materiału nie można pozyskać w równoważny sposób od dorosłych rozmówców lub z innych źródeł; - decyzję podejmuje redaktor naczelny lub wyznaczony przez niego redaktor prowadzący — a nie dziennikarz realizujący wywiad — przed rozpoczęciem lub kontynuowaniem nagrywania. W sytuacjach nagłych w terenie, gdy kontakt z redaktorem naczelnym/prowadzącym nie jest możliwy, dziennikarz/-ka wstrzymuje nagrywanie do czasu uzyskania autoryzacji; - nagranie obejmuje wyłącznie zakres niezbędny do udokumentowania konkretnej kwestii; - tożsamość osoby niepełnoletniej jest chroniona w materiale końcowym, chyba że opiekun prawny wyrazi odrębną, świadomą zgodę na jej ujawnienie. Decyzja o zastosowaniu wyjątku jest dokumentowana pisemnie niezwłocznie po jej podjęciu, wraz z uzasadnieniem spełnienia powyższych warunków. #### 4.3.3.2. Postępowanie ze względu na wiek Kategoria „osoby niepełnoletniej" obejmuje bardzo różne sytuacje. W przypadku niżej wymienionych osób obowiązkowo stosuje się również poniższe zalecenia. - **Osoby poniżej 12. roku życia:** obecność opiekuna prawnego podczas całego wywiadu jest obowiązkowa. Pytania należy wcześniej przedstawić opiekunowi do wglądu. Wywiad nie może być prowadzony bez opiekuna w zasięgu wzroku i słuchu dziecka. - **Osoby między 13. a 17. rokiem życia:** obecność opiekuna jest zalecana. Ostateczną decyzję w tej kwestii podejmuje opiekun prawny. Dziennikarz/-ka powinien/-na poinformować opiekuna o tematyce rozmowy przed jej rozpoczęciem. #### 4.3.3.3. Niedozwolone tematy Ponieważ różnica wieku między dziennikarzami a dziećmi/nastolatkami będzie potencjalnie wynosiła co najmniej kilka(-naście) lat, zabronione jest: - zadawanie pytań o charakterze intymnym lub dotyczących prywatnych spraw, które mogą naruszać granice dziecka czy nastolatka; - dopuszczanie się oceniania, krytykowania lub wyśmiewania wypowiedzi niepełnoletniego, co mogłoby wpłynąć negatywnie na jego poczucie własnej wartości lub komfort psychiczny; - poruszanie tematów, które mogą wywoływać u osoby niepełnoletniej dyskomfort lub stres — zakaz ten obowiązuje bezwarunkowo w przypadku tematów traumatycznych (przemoc, śmierć bliskich, nadużycia) i nie podlega ocenie dziennikarza/-ki co do tego, czy rozmówca „daje sobie radę" z danym tematem. W przypadku materiałów, gdzie poruszenie takich tematów jest niezbędne ze względu na interes społeczny, wymagana jest uprzednia konsultacja z redaktorem prowadzącym oraz, jeżeli to możliwe, z psychologiem lub innym specjalistą ds. pracy z dziećmi. #### 4.3.3.4. Bezpieczeństwo Niezależnie od wcześniej udzielonej zgody, wywiad należy natychmiast przerwać, gdy: - osoba niepełnoletnia wyraźnie prosi o zakończenie rozmowy lub okazuje wyraźne oznaki silnego stresu; - opiekun prawny obecny przy wywiadzie zażąda jego przerwania; - dziennikarz/-ka oceni, że kontynuowanie rozmowy może zaszkodzić dobrostanowi psychicznemu rozmówcy. Przerwanie wywiadu na wniosek rozmówcy lub opiekuna nie może być kwestionowane ani podważane przez dziennikarza/-kę na miejscu. ### 4.3.4. Prowadzenie wywiadów z politykami oraz rzecznikami prasowymi Politycy czy rzecznicy prasowi mogli wcześniej przebyć odpowiednie szkolenie związane z odpowiadaniem na pytania w wywiadach, co na pierwszy rzut oka może stanowić wyzwanie dla dziennikarza/-ki „Kontrabandy”. Mimo tego istnieje wciąż kilka sposobów na uzyskanie kluczowych informacji od osób zajmujących prominentne stanowiska czy to polityczne, czy korporacyjne. W wywiadach z takimi osobami należy unikać zadawania wielu pytań na raz – osoba przepytywana może odpowiedzieć tylko wyrywkowo na pytania, które są dla niej najmniej niewygodne. Zamiast tego, należy zadawać tylko jedno pytanie na każdą otrzymywaną odpowiedź. Osoby po odpowiednich kursach związanych z wywiadami mogą także uprawiać cherry picking, za którego pomocą mogą przeinaczać sens zadawanych pytań. Dzięki temu może się na pierwszy rzut oka wydawać, że odpowiedź na pytanie jest udzielana, jednak w rzeczywistości w najlepszym wypadku może być ona wymijająca. Osoba prowadząca wywiad musi uważnie słuchać odpowiedzi i w miarę możliwości zadawać dodatkowe pytania w taki sposób, żeby rozmówca udzielił pełnej odpowiedzi. Przykładowo, gdy padnie pytanie „Jak Ministerstwo Cyfryzacji przyczynia się do zapewnienia suwerenności cyfrowej w Polsce?”, przedstawiciel resortu może odpowiedzieć, że „wszelkie rozwiązania technologiczne są równo traktowane przez ministerstwo”. W takim przypadku należy dążyć do tego, żeby rozmówca rozwinął myśl o „równym traktowaniu rozwiązań technologicznych”, zadając pytania np. nt. stosowania otwartych standardów w administracji publicznej, o obecnie stosowanym w administracji publicznym oprogramowaniu elektronicznym czy o ewentualnym zagrożeniu wystąpienia zjawiska vendor lock-inu, znacznie utrudniającego lub nawet uniemożliwiającego migrację na inny system w razie potrzeby. Jeżeli dziennikarz/-ka „Kontrabandy”, który/a prowadzi wywiad z politykiem lub rzecznikiem prasowym, zacznie podejrzewać, że odpowiedzi na pytania nie doprowadzają do wypracowania odpowiedniej konkluzji (np. kilka razy pod rząd otrzyma odpowiedź o takim samym znaczeniu, ale wypowiedzianą na różne sposoby), może o tym upomnieć rozmówcę, żeby spróbować uzyskać kolejne informacje.