Etyka dziennikarska / Rozdział 2: Pozyskiwanie źródeł

Pobierz tę część w Markdownie

2.1. Podstawowe informacje

Informacje przedstawiane w opracowywanych artykułach na „Kontrabandzie” mogą być pozyskiwane na wiele sposobów.

Najprostszym z nich są doniesienia publikowane w innych serwisach internetowych i ich odpowiednie przeredagowanie. W takich celach można skorzystać z odpowiednich kanałów agencji medialnych rozpowszechniających depesze na tematy technologiczne. Język, w którym oryginalne depesze są publikowane, może być dowolny, jednak autorzy/-ki powinni podjąć się tłumaczenia takiej depeszy na język polski, jeżeli nie jest ona w takim języku napisana.

Każdy artykuł publikowany na „Kontrabandzie” musi bezwzględnie przestrzegać zasady ortograficzne, gramatyczne i interpunkcyjne. W przypadku artykułów o charakterze informacyjnym powinno się także w możliwie największym zakresie stosować politykę neutralnego punktu widzenia. Z kolei nagłówki wprowadzające do artykułów jakiegokolwiek typu powinny opisywać jednym zdaniem cały artykuł.

Przykładowo, jeżeli artykuł opisuje premierę nowego telefonu, to w nagłówku wprowadzającym winna być zawarta nazwa modelu niniejszego urządzenia. Niedopuszczalne jest tworzenie nagłówków w taki sposób, żeby wymusić na osobie czytającej kliknięcie w link do artykułu (tzw. clickbait) – to ona powinna zadecydować, czy chce go przeczytać, czy też nie.

2.2. Rodzaje pozyskiwanych informacji

Wyróżnia się następujące rodzaje informacji, które można wykorzystać w trakcie pracy nad materiałami na „Kontrabandzie”:

2.2.1. Źródła własne

Źródła własne pod kątem licencyjnym są najlepszą formą na pozyskiwanie informacji (ponieważ wtedy wyłącznym właścicielem praw autorskich jest „Kontrabanda”), jednak należy zachowywać ostrożność podczas ich użytkowania z racji tego, że mogą być one potencjalnie fałszywe. Co za tym idzie, powstaje ryzyko wytworzenia paszkwilu, który może godzić w reputację opisywanej osoby lub podmiotu.

Jeżeli jednak istnieją sprawdzone dowody np. na niespełnione obietnice osoby reprezentującej państwo na wysokim stanowisku (np. parlamentarzysty/-ki, premiera/-ki, prezydenta/-ki), czy działania niezgodne z normami społecznymi lub nawet nielegalne w myśl prawa międzynarodowego i/lub tego obowiązującego w Polsce, ewentualne postępowanie sądowe przeciwko „Kontrabandzie” może być uznane za tzw. „SLAPP” (z ang. „Strategic Lawsuit Against Public Participation”).

Za źródła własne uznaje się:

Własnoręczne materiały audiowizualne powinny zostać opatrzone odpowiednim tekstem alternatywnym, zaś ich podpisy muszą być zgodne z prawdą. Na przykład, jeżeli zrzut ekranu pochodzi z serwisu OpenStreetMap, nie należy błędnie przypisywać niniejszemu materiałowi, że został on wykonany w np. Google Maps (nawet, jeżeli Google Maps jest popularniejszy w Polsce). Albo, jeżeli zrzut ekranu pochodzi z Pixelfeda – nie należy podpisywać go jako „źródło: Instagram” tylko ze względu na interfejs, który do złudzenia przypomina serwis zależny od firmy Meta Platforms.

2.2.2. Źródła zewnętrzne

Źródła zewnętrzne są wszystkim innym, co nie zostało uznane za źródło własne. Mogą być to np. depesze prasowe pochodzące od zewnętrznych agencji dziennikarskich, ale i też teksty z niezależnych blogów czy kont w mediach społecznościowych (przykłady niewyczerpujące tego znamion).

Choć informacje zewnętrzne ze źródeł innych niż własne zostały poddane wewnętrznym procedurom weryfikacyjnym obowiązującym w danej agencji, tak wciąż należy nie uznawać ich za całkowicie prawdziwą informację bez podjęcia się własnej weryfikacji publikowanych tam doniesień. Przy tym należy podkreślić, że sam wiek takiej depeszy też nie jest czynnikiem przeważającym nad tym, czy jest ona prawdziwa, czy nie.

Co więcej, sytuacja licencyjna różni się w zależności od wykorzystanego źródła zewnętrznego. Niektóre serwisy publikują swoje artykuły na wolnych licencjach, jednak w przypadku przynajmniej mainstreamowych serwisów lub tych zdobywających popularność dominują te, które mają swoje polityki licencyjne niezgodne z założeniami otwartego dostępu do informacji. Warto to też mieć na uwadze, wykorzystując źródła zewnętrzne.

2.2.3. Naoczni świadkowie

Naoczni świadkowie mogą być dostatecznie wiarygodnym źródłem informacji (ich relacje są często wykorzystywane przez agencje dziennikarskie), jednak należy pod uwagę wziąć to, że niektórzy świadkowie opisywanych zdarzeń mogą udzielać niewystarczających odpowiedzi na pytania, lub wyolbrzymiać to, co zauważyli.

Dziennikarz/-ka prowadzący/-a wywiady z naocznymi świadkami powinien/powinna podjąć decyzję, czy relacje są wystarczająco wiarygodne, czy też nie. Oprócz tego zadaniem takiej osoby jest identyfikacja naocznych świadków, których relacje zostały uznane za rzetelne: wystarczające będzie podanie imienia i nazwiska oraz wykonywanego zawodu – np. „Jan Kowalski, pracownik fabryki sprzętów elektronicznych”.

Wyjątkiem są sytuacje, w których ujawnienie wizerunku naocznych świadków może sprowadzić na nich reperkusje ze strony opisywanego na łamach „Kontrabandy” podmiotu, lub gdy naoczny świadek nie wyrazi zgody na podpisanie jego słów swoimi danymi identyfikującymi częściowo (np. pozwolenie będzie dotyczyło tylko imienia) lub całkowicie.

2.2.4. Ukryte kamery

Pozyskiwanie informacji za pomocą ukrytych kamer czy mikrofonów potrafi być często skuteczne, aczkolwiek taki rodzaj pozyskiwania informacji może być uznany przez niektórych za łamanie odgórnie ustalonych norm etycznych (a także być potencjalnie niebezpieczne dla osób podejmujących się rejestrowania zdarzeń za pomocą ukrytych kamer).

Gdy jednak zachodzi uzasadnione podejrzenie, że poszczególny podmiot łamie prawo polskie i/lub międzynarodowe, może to być nawet jedyna opcja na zdobycie materiału dowodowego. Jednak nawet po rejestracji odpowiednich nagrań mogą one nie zostać wykorzystane w przypadku, gdy zostaną znalezione rażące zaniedbania w trakcie ich nagrywania, lub gdy okaże się, że nowe doniesienia z przeprowadzanego śledztwa dziennikarskiego unieważniają większość lub nawet wszystkie dotychczas zarejestrowane naruszenia.

Wykorzystanie ukrytych kamer czy mikrofonów do zdobywania informacji powinno być traktowane wyłącznie jako ostateczne rozwiązanie. Jest to sposób zdobywania informacji, który wymaga uzyskania zgody redaktora naczelnego (albo w przypadku jego absencji, odpowiednia osoba wyznaczona przez redaktora naczelnego) na jego realizację.

2.3. Wykorzystanie materiałów audiowizualnych pochodzących od osób niezwiązanych z „Kontrabandą”

Podpisy materiałów zewnętrznych powinny zawierać rodzaj licencji, kto jest odpowiedzialny za wytworzenie powiązanego materiału, w szczególności, jeżeli nie jest on udostępniany w domenie publicznej, a także odnośnik do oryginału.

Ze względu na obowiązek ochrony prywatności nakładany na administratorów strony przez RODO, wszelkie zewnętrzne materiały źródłowe należy najpierw przesłać na serwer kontrolowany przez „Kontrabandę”, i dopiero wtedy później go udostępnić odwiedzającym. Prosty link do materiału źródłowego jest wystarczający do potwierdzenia jego autentyczności. Obowiązek archiwizacji materiałów źródłowych na serwerze „Kontrabandy” pozwala także zapobiec zjawisku pn. „link rot”.

2.4. Lista źródeł wykorzystywanych w materiałach

Źródła zaprezentowane w artykułach powinny zostać przedstawione w dedykowanej sekcji na końcu artykułu, z odpowiednio sformatowaną listą. Każde przedstawiane źródło powinno zawierać:

Przykład dobrze sformatowanego źródła w takiej sytuacji to „Tytuł źródła, opublikowany w serwisie example.com przez Jana Kowalskiego w dniu dd.mm.yyyy”. Nie jest to format, do którego należy się ściśle stosować; taka sytuacja zachodzi w szczególności, gdy do dyspozycji jest niepełny zestaw z wyżej wymienionych rodzajów informacji.

W przypadku odnośnika do podawanego źródła tekst wyświetlany powinien przybrać tytuł źródła. Jeżeli źródło pochodzi z serwisu społecznościowego, wtedy tekst wyświetlany powinien przybrać formę „Post z [serwisu] XYZ”, gdzie XYZ to nazwa danego serwisu, która przyjęła się w języku polskim i jest ona wystarczająco sensowna. W innym przypadku można użyć oryginalnej, transkrybowanej w razie potrzeby do alfabetu łacińskiego nazwy, jeżeli poprzednie nie dotyczy opisywanego serwisu – np. Truth Social nie opiszemy jako „Prawdomównej Społecznościówki”, Facebooka jako „Twarzoksiążki” czy platformy X / Twittera jako „niebieskiego ptaka” lub „ćwierkacza”.

W powyżej opisanej sytuacji należy w źródłach wpisać pozycję o następującej treści: „Post z XYZ autorstwa Jana Kowalskiego opublikowany dnia dd.mm.yyyy”, gdzie XYZ to odpowiedni serwis społecznościowy. Fragment z tekstem „Post z XYZ” powinien być linkiem do źródła.

Akceptowalne jest też użycie daty według notacji brytyjskiej (dd/mm/yyyy) lub według normy ISO 8601 (yyyy-mm-dd), ale preferowany jest format, gdzie dzień jest zapisywany na początku. Rok może być zaprezentowany wyłącznie za pomocą czterech cyfr, żeby uniknąć wszelkich nieporozumień związanych z wiekiem danego źródła – jednak liczba definiująca dzień, jeżeli jest w zakresie od 1 do 9, może pomijać poprzedzające ją zero (wyjątkiem jest zastosowanie normy ISO 8601).

W „Kontrabandzie” można – a nawet powinno – stawiać za priorytet pozyskiwanie na własną rękę informacji najlepiej niepublikowanych nigdzie indziej, jeżeli to jest możliwe. W przypadku pozyskiwania informacji od źródeł podających się za byłych lub obecnych przedstawicieli opisywanego podmiotu należy ich zweryfikować za pomocą m.in. umów zawieranych przy rozpoczynaniu formalnego stosunku pracy.

2.4.1. Informacja o wykorzystanych materiałach audiowizualnych

Obowiązek podawania źródła dotyczy także zdjęć tytułowych i innych materiałów audiowizualnych, wykorzystanych w trakcie tworzenia artykułów. Informacja o wykorzystanym zdjęciu tytułowym powinna zawierać informację o tym, kto je zrobił, na jakiej licencji jest ono dostępne (gdy taka informacja jest dostępna – w przeciwnym razie operujemy na podstawie art. 29 prawa cytatu), i gdzie można je znaleźć. Taką informację należy zamieszczać na samym początku listy wykorzystywanych źródeł.