Wywiady są regularnie stosowane przez większe redakcje, żeby pozyskać informacje od konkretnej osoby lub przedstawiciela opisywanego podmiotu. Można je organizować na żywo w wyznaczonym przez jakąkolwiek stronę wywiadu miejscu, lub w przypadku braku możliwości dojazdu, zdalnie za pomocą przeznaczonego do tego oprogramowania.
W „Kontrabandzie” do celu organizacji wywiadu przez Internet stosowane jest wyłącznie oprogramowanie otwartoźródłowe – np. Jitsi Meet, BigBlueButton, Mumble czy inne, niewymagające rejestracji konta (ale umożliwiające zabezpieczenie wirtualnego pokoju hasłem).
Jako zdjęcie tytułowe w takich sytuacjach można wykorzystać:
UWAGA! Jeżeli jest to headshot:
Choć warto zapisać sobie kilka pytań startowych przed wywiadem, tak wciąż zadawane w trakcie trwania wywiadu pytania nie powinny brzmieć na takie, które są za każdym razem oderwane od kontekstu – osoba zadająca pytania musi na bieżąco dostosowywać się do tego, co mówi rozmówca. Innymi słowy, jeżeli prowadzący wywiad chce zmienić temat, w miarę możliwości powinien robić to stopniowo, żeby nie „zaskoczyć” nagle swojego rozmówcy pytaniem z innej dziedziny.
Charakter, jaki mają zadawane pytania, z reguły nie gra większej roli. Każde dobrze zadane pytanie może przyczynić się do uzyskania kluczowych odpowiedzi, a w konsekwencji może ujawnić coś, czego nie będzie można odnaleźć w np. notatkach prasowych. Zazwyczaj wyróżnia się dwa rodzaje pytań – otwarte oraz zamknięte.
Pytania otwarte pozwalają rozmówcy rozwinąć swoją wypowiedź, z kolei pytania zamknięte to takie, gdzie odpowiedzi można streścić do trywialnego „tak” lub „nie”.
Nieważne, z kim dziennikarz/-ka „Kontrabandy” będzie prowadził(a) wywiad, obowiązkiem przedstawiciela/-ki „Kontrabandy” jest zachowanie szacunku wobec rozmówcy, niezależnie od tego, czy jest przychylny poglądom przepytującego/-ej, czy też nie. Konstruktywna krytyka działań rozmówcy jest dozwolona, ale ataki osobiste już nie.
W języku polskim, w przeciwieństwie do np. języka angielskiego, rozróżnia się prominentność (oraz relacje z osobą prowadzącą wywiad) adresatów pytań. W przypadku osób, które są dla nas obce (lub np. zajmują wysokie stanowiska polityczne), zawsze zwracamy się formalnie (poprzez „pan/pani” + odpowiedni tytuł, jeżeli rozmówca go posiada). W innych przypadkach można stosować zwroty nieformalne (aczkolwiek należy się przed rozmową upewnić, czy rozmówca wyraża zgodę na stosowanie wobec niego zwrotów nieformalnych).
W żadnym wypadku nie wolno przeprowadzać dłuższych wywiadów, gdy nie ma się pewności, czy środowisko, w którym ma zostać taki przeprowadzony, jest — i będzie przynajmniej przez cały czas jego trwania — bezpieczne.
Prowadzony już wywiad może zostać przerwany w przypadku, gdy dojdzie do sytuacji zagrażającej bezpieczeństwu zarówno gościa, jak i dziennikarzowi prowadzącemu wywiad. Materiały audiowizualne z takich wywiadów nie powinny być wykorzystywane w obiegu publicznym, chyba że zachodzi ważna przesłanka uzasadniająca publikację takich materiałów.
Decyzję o publikacji w takich sytuacjach podejmuje redaktor naczelny lub wyznaczony przez niego redaktor prowadzący. Decyzja ta jest dokumentowana pisemnie wraz z uzasadnieniem przed publikacją materiału.
Wywiady z dziećmi czy nastolatkami mogą także posłużyć za w miarę wiarygodne źródło informacji, ale przy przeprowadzaniu rozmowy z takimi osobami należy wziąć pod uwagę między innymi to, że w szczególności dzieci przed osiągnięciem wieku typowo uznawanego za nastoletni mogą wyolbrzymiać swoje odpowiedzi na zadawane im pytania.
Dziennikarze/-ki przeprowadzający/-ce wywiady z takimi osobami powinni/-ny:
W takich sytuacjach wymagane jest też zabezpieczenie zgody od samego przepytywanego, jak i opiekuna prawnego. Gdy przynajmniej jedna z tych osób nie wyrazi zgody na nagrywanie, należy zaprzestać dalszego nagrywania poprzez fizyczne wyłączenie kamer i innych urządzeń rejestrujących.
Wyjątkiem od tej zasady jest sytuacja, gdy dalsze nagrywanie jest uzasadnione dostarczeniem materiału źródłowego do dochowania rzetelności oraz interesu społecznego w opracowywanym materiale. Zastosowanie tego wyjątku wobec osoby niepełnoletniej wymaga łącznego spełnienia wszystkich poniższych warunków:
Decyzja o zastosowaniu wyjątku jest dokumentowana pisemnie niezwłocznie po jej podjęciu, wraz z uzasadnieniem spełnienia powyższych warunków.
Kategoria „osoby niepełnoletniej" obejmuje bardzo różne sytuacje. W przypadku niżej wymienionych osób obowiązkowo stosuje się również poniższe zalecenia.
Ponieważ różnica wieku między dziennikarzami a dziećmi/nastolatkami będzie potencjalnie wynosiła co najmniej kilka(-naście) lat, zabronione jest:
Niezależnie od wcześniej udzielonej zgody, wywiad należy natychmiast przerwać, gdy:
Przerwanie wywiadu na wniosek rozmówcy lub opiekuna nie może być kwestionowane ani podważane przez dziennikarza/-kę na miejscu.
Politycy czy rzecznicy prasowi mogli wcześniej przebyć odpowiednie szkolenie związane z odpowiadaniem na pytania w wywiadach, co na pierwszy rzut oka może stanowić wyzwanie dla dziennikarza/-ki „Kontrabandy”. Mimo tego istnieje wciąż kilka sposobów na uzyskanie kluczowych informacji od osób zajmujących prominentne stanowiska czy to polityczne, czy korporacyjne.
W wywiadach z takimi osobami należy unikać zadawania wielu pytań na raz – osoba przepytywana może odpowiedzieć tylko wyrywkowo na pytania, które są dla niej najmniej niewygodne. Zamiast tego, należy zadawać tylko jedno pytanie na każdą otrzymywaną odpowiedź.
Osoby po odpowiednich kursach związanych z wywiadami mogą także uprawiać cherry picking, za którego pomocą mogą przeinaczać sens zadawanych pytań. Dzięki temu może się na pierwszy rzut oka wydawać, że odpowiedź na pytanie jest udzielana, jednak w rzeczywistości w najlepszym wypadku może być ona wymijająca. Osoba prowadząca wywiad musi uważnie słuchać odpowiedzi i w miarę możliwości zadawać dodatkowe pytania w taki sposób, żeby rozmówca udzielił pełnej odpowiedzi.
Przykładowo, gdy padnie pytanie „Jak Ministerstwo Cyfryzacji przyczynia się do zapewnienia suwerenności cyfrowej w Polsce?”, przedstawiciel resortu może odpowiedzieć, że „wszelkie rozwiązania technologiczne są równo traktowane przez ministerstwo”. W takim przypadku należy dążyć do tego, żeby rozmówca rozwinął myśl o „równym traktowaniu rozwiązań technologicznych”, zadając pytania np. nt. stosowania otwartych standardów w administracji publicznej, o obecnie stosowanym w administracji publicznym oprogramowaniu elektronicznym czy o ewentualnym zagrożeniu wystąpienia zjawiska vendor lock-inu, znacznie utrudniającego lub nawet uniemożliwiającego migrację na inny system w razie potrzeby.
Jeżeli dziennikarz/-ka „Kontrabandy”, który/a prowadzi wywiad z politykiem lub rzecznikiem prasowym, zacznie podejrzewać, że odpowiedzi na pytania nie doprowadzają do wypracowania odpowiedniej konkluzji (np. kilka razy pod rząd otrzyma odpowiedź o takim samym znaczeniu, ale wypowiedzianą na różne sposoby), może o tym upomnieć rozmówcę, żeby spróbować uzyskać kolejne informacje.